×

เที่ยวเกาะชวาผ่านนิทรรศการผ้าบาติก

อรุณี ชูบุญราษฎร์ | writer | 20 November 2018



วันนี้สองตาจะพาไปเที่ยวเกาะชวา ประเทศอินโดนีเซีย ผ่านสิ่งที่เป็นเอกลักษณ์ของประเทศเพื่อนบ้านของเราก็คือผ้าบาติก แต่ครั้งนี้ไม่ต้องนั่งเครื่องบินไปให้เปลืองค่าตั๋วหรือเวลาเดินทาง เพราะเราจะไปเที่ยวชวาที่ พิพิธภัณฑ์ผ้าในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ณ หอรัษฎากรพิพัฒน์ ในพระบรมมหาราชวัง

พิพิธภัณฑ์ผ้าในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถเพิ่งเปิดนิทรรศการ “ผ้าบาติกในพระปิยมหาราช: สายสัมพันธ์สยามและชวา” นิทรรศการที่ตั้งใจจัดขึ้นเพื่อน้อมรำลึกถึงพระราชกรณียกิจของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 ในการเสด็จพระราชดำเนินเยือนชวาอย่างเป็นทางการถึง 3 ครั้ง โดยครั้งแรกเกิดขึ้นเมื่อ พ.ศ. 2413 (ปีเดียวกับที่สร้างหอรัษฎากรพิพัฒน์) ครั้งนั้นนับเป็นการเสด็จพระราชดำเนินไปทรงเจริญสัมพันธไมตรีกับต่างประเทศเป็นครั้งแรกในรัชสมัยของพระองค์



หลังจากนั้นพระองค์เสด็จพระราชดำเนินเยือนชวาอีก 2 ครั้งใน พ.ศ. 2439 ซึ่งห่างจากครั้งแรกถึง 26 ปี และครั้งสุดท้ายในอีก 5 ปีต่อมา คือ พ.ศ. 2444 โดยการเสด็จพระราชดำเนินเยือนทุกครั้งก็เพื่อศึกษาความเจริญก้าวหน้าในด้านต่างๆ รวมทั้งแบบอย่างการปกครอง ธรรมเนียม ประเพณี และวัฒนธรรม เพื่อพัฒนาชาติบ้านเมืองให้เจริญก้าวหน้าทัดเทียมกับนานาอารยประเทศ จึงนับเป็นพระมหากรุณาธิคุณและพระปรีชาสามารถของพระองค์ที่ทรงรวบรวมวิทยาการและศิลปวัฒนธรรมที่ได้จากการเสด็จพระราชดำเนินในแต่ละครั้งมาปรับใช้ในการวางรากฐานพัฒนาประเทศไทยอย่างยั่งยืนสืบมาจนถึงปัจจุบัน



ระหว่างการเสด็จพระราชดำเนินเยือนชวาพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงพระราชนิพนธ์เรื่อง “ระยะทางเที่ยวชวากว่าสองเดือน” เมื่อ ร.ศ. 115 ซึ่งตรงกับการเสด็จพระราชดำเนินเยือนชวาครั้งที่ 2 และพระราชนิพนธ์ “จดหมายเหตุรายวันของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว เมื่อเสด็จประพาสเกาะชวาครั้งหลัง” บันทึกการเสด็จพระราชดำเนินเยือนเมืองสำคัญทั้ง 7 แห่งบนเกาะชวา คือ ปัตตาเวีย (จาการ์ตา), ยกยาการ์ตา, เซอมารัง, สุราการ์ตา, การุต, ลาเซ็ม และเปอกาโลงัน ซึ่งนอกจากเรื่องความก้าวหน้าทางวิทยาการ ความเป็นอยู่ ศิลปะ และวัฒนธรรมแล้ว อีกเรื่องที่ทรงบันทึกไว้คือการได้เสด็จพระราชดำเนินไปทอดพระเนตรการเขียนผ้าบาติกที่เป็นงานฝีมือเลื่องชื่อของชวา ปรากฏว่างานผ้าบาติกชวานั้นเป็นที่พอพระราชหฤทัยอย่างยิ่ง จึงทรงซื้อผ้าบาติกกลับมาเป็นจำนวนมาก ซึ่งเมื่อรวมกับที่มีผู้ทูลเกล้าฯ ถวายแล้วมีอยู่กว่า 300 ผืน โดยได้รับการเก็บรักษาไว้เป็นอย่างดีและทุกผืนไม่เคยถูกใช้งานมาก่อน

ผู้เชี่ยวชาญเรื่องผ้าบาติกทั้งคนไทยและชาวต่างชาติที่พิพิธภัณฑ์ผ้าฯ ผู้ได้รับมอบหมายให้ทำการศึกษาเรื่องนี้เล่าว่า ผ้าบาติกแต่ละผืนมีความโดดเด่นทั้งในแง่ความงดงามของศิลปะและองค์ความรู้ทางประวัติศาสตร์การแต่งกายของชาวชวา บางส่วนทรงให้ทำหมายเลขกำกับพร้อมกับทำบันทึกข้อมูลรายละเอียดของผ้าไว้ ทั้งประเภทของผ้า ชื่อลวดลาย สถานที่ผลิต ผู้ใช้ผ้าผืนนั้น และชื่อผู้ทูลเกล้าฯ ถวาย มีบางป้ายเขียนด้วยภาษาดัตช์พร้อมระบุชื่อเจ้าของโรงเขียนผ้าบาติกไว้ด้วย ทั้งหมดนี้ถือเป็นหลักฐานสำคัญยิ่งแขนงหนึ่งทางประวัติศาสตร์สิ่งทอเลยทีเดียว

วันนี้เราโชคดีที่จะได้ชมผ้าบาติกสวยงามที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงสะสม โดยทางพิพิธภัณฑ์ผ้าฯ ได้รับพระราชทานพระบรมราชานุญาตจากพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร เมื่อ พ.ศ. 2557 ให้นำมาจัดแสดง โดยนิทรรศการจะมีความเชื่อมโยงกับนิทรรศการหลัก คือ “งามสมบรมราชินีนาถ” นิทรรศการฉลองพระองค์ในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในห้องนิทรรศการ 1-2 ด้วย

นิทรรศการ “ผ้าบาติกในพระปิยมหาราช: สายสัมพันธ์สยามและชวา” ในห้องนิทรรศการ 3-4 นำเสนอเรื่องราวการเสด็จพระราชดำเนินเยือนชวาของพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทั้ง 3 ครั้ง และจัดแสดงผ้าบาติกทรงสะสมที่สวยงามจากเมืองต่างๆ ครบทุกภาคบนเกาะชวา ผ้าทุกผืนเป็นผ้าฝ้ายเขียนลายด้วยมือและย้อมสีธรรมชาติ จัดวางให้เห็นลวดลายได้ชัดเจนทั้งผืน เดินชมได้อย่างเพลิดเพลินด้วยการจัดแสงจังหวะการแสดงงานที่ลงตัว

ฉันชอบห้องนิทรรศการ 4 ที่นอกจากมีผ้าบาติกสีสวยแปลกตาแล้ว ตู้ตรงกลางห้องยังมีการจำลองฉลองพระองค์ที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวทรงแบบชาวชวาเมื่อครั้งเสด็จพระราชดำเนินเยือนชวาให้ชมด้วย ที่พลาดไม่ได้คือตู้แสดงป้ายคำอธิบายผ้าบาติกในพระปิยมหาราช ที่เป็นเหตุให้ทีมงานต้องบินไปหาข้อมูลต่อที่พิพิธภัณฑ์กรุงอัมสเตอร์ดัม

เราจบการชมผ้าบาติกคอลเล็กชันนี้ด้วยมุมพิเศษที่ตู้สุดท้าย ซึ่งทางพิพิธภัณฑ์ฯ ได้รับความอนุเคราะห์จากสมาคมผ้าบาติกเซอการ์ จากาด โดยดอกเตอร์ลาราสาติ สุไลมาน ให้นำผ้านุ่ง (กายน์ ปันจัง) ลายสิริกิติ์ จากยกยาการ์ตาที่เขียนลายด้วยมือและย้อมสีธรรมชาติบนผ้าฝ้ายมาจัดแสดง

ผ้าผืนนี้เป็นลายพระนามาภิไธยของสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ ที่ได้รับการออกแบบขึ้นเพื่อเฉลิมพระเกียรติสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในรัชกาลที่ 9 เพื่อสื่อถึงพระสิริโฉมและพระจริยวัตรอันงดงามเมื่อครั้งโดยเสด็จพระบาทสมเด็จพระปรมินทรมหาภูมิพลอดุลยเดช บรมนาถบพิตร ไปทรงเยือนสาธารณรัฐอินโดนีเซียอย่างเป็นทางการระหว่างวันที่ 8-16 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2503 นับเป็นผ้าผืนเดียวในนิทรรศการที่ไม่ได้มาจากผ้าบาติกในพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว รัชกาลที่ 5 น่าเสียดายที่ห้องนิทรรศการมีพื้นที่จำกัด ทำให้ครั้งนี้จัดแสดงผ้าบาติกได้เพียง 30 ผืน ทางพิพิธภัณฑ์ฯ จึงตั้งใจจะจัดนิทรรศการหมุนเวียนในช่วงเวลา 3 ปี เพื่อให้เราได้ชมผลงานอันทรงคุณค่านี้ได้มากที่สุด



จากห้องนิทรรศการผ้าบาติกเราสามารถเข้าชมห้องนิทรรศการหลักได้ และขอแนะนำให้ลงมาสนุกกับกิจกรรมในห้องกิจกรรมที่ชั้น 1 ต่อ เริ่มด้วย “เล่าเรื่องเมืองเก่า” ที่ทำให้เราได้รู้จักทั้ง 7 เมืองในชวาที่พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวเคยเสด็จพระราชดำเนินเยือน หรือสถานที่ที่ทรงซื้อผ้าบาติกและผ้าที่มีผู้ทูลเกล้าฯ ถวาย

จากนั้นขอให้ลองประทับลายผ้าบาติกและรู้จักผ้าบาติกทั้ง 12 ลาย พร้อมชมอุปกรณ์การเขียนลายผ้าบาติก และเรียนรู้วิธีนุ่งผ้าบาติกผ่านจอวีดิทัศน์พร้อมทดลองนุ่งผ้าแบบชวาของจริง มุมที่เชื่อว่าหลายคนน่าจะชอบเหมือนฉันคือลองเล่นเกมเกี่ยวกับผ้าบาติก 2 เกม คือ “เกมประดิษฐ์ลายผ้า” ที่ให้เราได้ออกแบบลายผ้าบาติกเองทั้งผืน สามารถเลือกลาย เลือกสีสันตามความชอบผ่านจอ และจบด้วยการทดสอบความรู้ที่เพิ่งได้ชมนิทรรศการกับการเล่นเกม “ปริศนาน่ารู้” อยากบอกว่าห้องนี้จะให้ความสนุกสนานได้ทั้งเด็กและผู้ใหญ่ สุดท้ายท้ายสุดก่อนกลับอย่าลืมซื้อของที่ระลึกจากร้านจำหน่ายสินค้าของพิพิธภัณฑ์ฯ ที่มีของที่ระลึกจากนิทรรศการผ้าบาติกจำหน่ายทั้งเสื้อผ้า สมุด พวงกุญแจ กระเป๋า ของน่ารักน่าใช้จริงๆ ค่ะ

นิทรรศการนี้เปิดให้เข้าชมตั้งแต่เดือนพฤศจิกายน พ.ศ. 2561 ถึงเดือนพฤษภาคม พ.ศ. 2564 ณ ห้องจัดแสดง 3-4 พิพิธภัณฑ์ผ้าในสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ ในพระบรมมหาราชวัง เปิดให้เข้าชมทุกวันตั้งแต่เวลา 9.00-16.30 น. (ปิดจำหน่ายบัตรเข้าชมเวลา 15.30 น.) ข้อมูลเพิ่มเติมคลิก www.qsmtthailand.org