×

“ประนอม ทาแปง” ผู้หยิบเศษผ้าโบราณมาต่อลายจนกลายเป็นมรดกเมืองแพร่

ศรัณยู นกแก้ว | Writer | 12 August 2019



“ผ้าทอลายโคมช่อน้อยตุงชัยผืนนี้ใช้เวลาทอมา 20 ปี แต่ก็ยังไม่เสร็จ เวลา 20 ปี ทอได้ 130 เมตร จนตอนนี้อายุ 65 แต่ก็ไม่คิดจะหยุดทอ จะทอไว้ให้เป็นสมบัติของแผ่นดิน”


ผ้าลายโคมช่อน้อยตุงชัย

ผู้หญิงเมืองลอง หรือชื่อเดิมคือเมืองเชียงชื่น จังหวัดแพร่ ซึ่งสืบเชื้อสายมาจากไทยยวน (โยนก) นั้นขึ้นชื่อว่าเป็นนักทอผ้าที่หาตัวจับได้ยาก เด็กผู้หญิงทุกคนในหมู่บ้านล้วนโตมากับเสียงกี่ เสียงปั่นฝ้าย กระทั่งต่อมาเมื่อเสื้อผ้าสำเร็จรูปถูกนำเข้ามาแทนที่ ซิ่นตีนจกซึ่งต้องใช้เวลาทอนานร่วมเดือน กี่ทอผ้าที่เคยอยู่ใต้ถุนบ้านเหล่านั้นจึงถูกเก็บไว้อย่างไม่น่าใยดี แต่สำหรับ “ประนอม ทาแปง” ผู้เริ่มทอซิ่นมาตั้งแต่อายุ 12 กลับยังคงจดจ่ออยู่กับลายผ้าโบราณที่กำลังสูญหาย โดยเหตุผลมีเพียงหนึ่งเดียวคือ“รับปากสมเด็จฯ ท่านไว้แล้วว่า จะไม่ทิ้งผ้าทอ”

ในบ่ายของการเดินทางสำรวจเส้นทางสายไหมกับทางกระทรวงพาณิชย์ “เพื่อนเดินทาง” มีโอกาสไปเยี่ยมบ้านศิลปินแห่งชาติสาขาทัศนศิลป์ (ประยุกต์ศิลป์) สาขาย่อย ประณีตย์ศิลป์-ศิลปะผ้าทอ “คุณประนอม ทาแปง” ซึ่งเหตุผลไม่ใช่เพียงงานทอที่ละเอียด ประณีตหรือการสืบสานผ้าซิ่นตีนจกอันเป็นมรดกของเมืองลองและจังหวัดแพร่ ทว่าช่างทอผ้าท่านนี้ยังเป็นนักนวัตกรรมที่ไม่หยุดคิดที่จะพัฒนาลาย เทคนิค และสีใหม่ๆ ออกมาสู่ตลาดแฟชั่นที่มีความเปลี่ยนแปลงของเทรนด์อยู่ตลอด



ว่ากันว่าผ้าทอเมืองแพร่นั้นมีเอกลักษณ์ที่ไม่เหมือนใคร โดยเฉพาะ “เมืองลอง” นั้นขึ้นชื่อว่าเป็นเมืองที่มีฝีมือด้านการทอผ้า “ซิ่นตีนจก” เป็นอย่างมาก ซึ่งไม่ใช่เพียงหญิงเมืองลองเท่านั้นที่นิยมทอผ้าซิ่นตีนจกใช้เองในโอกาสพิเศษ ทว่าซิ่นตีนจกจากเมืองลองยังเป็นที่นิยมในหมู่เจ้านายฝ่ายหญิงของเมืองแพร่ดังมีภาพถ่ายปรากฏมาตั้งแต่ พ.ศ.2445



เมื่อมีความรุ่งเรืองก็ต้องมีความโรยราเป็นของคู่กัน ในยุคที่เสียงกี่ขาดหายไปจากเมืองลอง ก็เห็นจะมีแต่ที่วัดสะแล่ง ที่รวบรวมลายผ้าโบราณของเมืองลองไว้ได้อย่างครบถ้วน บางลายก็ไร้ผู้สืบสานซึ่งหนึ่งในนั้นคือ “ลายโคมช่อน้อยตุงชัย” ซึ่งคุณประนอมได้ต่อลายขึ้นมาใหม่จากเศษผ้าผืนเล็กๆ ที่เก็บอยู่ในพิพิธภัณฑ์พื้นบ้านวัดสะแล่ง โดยตัวลายหลักของลายโคมช่อน้อยตุงชัยประกอบด้วยลายโคม และตุงดังชื่อ ให้ความหมายถึงความเป็นมงคล นอกจากนี้ยังมีลายประกอบเล็กๆ เรียกว่ากว่าจะทอได้แต่ละคืบต้องใข้เวลานานนับวัน

ใครอยากชมผ้าทอลายโคมช่อน้อยตุงชัยแบบเต็มผืนต้องหาโอกาสไปที่ศูนย์การเรียนรู้ผ้าจกเมืองลองของคุณประนอม ซึ่งแม้ปีนี้คุณประนอมจะล่วงเข้าวัย 65 ปี แต่ก็ยังคงนั่งลงบนกี่ทุกวันเพื่อบรรจงทอผ้าลายโคมช่อน้อยตุงชัยที่สามารถทอได้วันละไม่กี่เซนติเมตรเท่านั้น คุณประนอมบอกว่าผ้าผืนนี้ไม่ขาย มีคนมาทุ่มเงินล้านก็เคยปฏิเสธมาแล้ว โดยคุณประนอมตั้งใจจะทอผ้าผืนนี้ไปเรื่อยๆ จนกว่าจะหมดแรง เพื่อมอบไว้ให้เป็นมรดกของแผ่นดินสืบไป

หลายคนอาจกำลังสงสัยว่าทำไมผู้หญิงคนหนึ่งถึงผูกพันกับการทอผ้าได้ถึงเพียงนี้ ทั้งๆ ที่การทอผ้าเป็นงานที่หนัก ต้องใช้ความอดทน และใจรักเป็นหลักจึงจะสามารถอยู่กับผืนผ้ามาได้ทั้งชีวิต ในข้อนี้คุณประนอมตอบอย่างไม่ลังเลว่าจุดเริ่มต้นที่ทำให้ตนเองหันมาทอผ้าซิ่นตีนจกอย่างจริงจังเกิดจากที่ครั้งหนึ่งเคยมีโอกาสได้ถวายผ้าที่ตนเองทอแด่สมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ พระบรมราชินีนาถ พระบรมราชชนนีพันปีหลวง

“ตอนเด็กๆ มาช่วยงานป้า เขาทอผ้า เราก็อาศัยดูและอาศัยช่วงที่ป้าพักเราก็ขโมยกี่เขาทอต่อลายเลย ก็เริ่มฝึกมาเรื่อยๆ จนมีครั้งหนึ่งได้มีโอกาสเข้าเฝ้าสมเด็จพระนางเจ้าสิริกิติ์ฯ ก็ไปถามเจ้าหน้าที่เขาว่าเราจะถวายผ้าทอให้พระองค์ได้ไหม ตอนที่ถวายท่านทรงชมว่าทอสวย ก็เลยเป็นแรงบันดาลใจให้อยากพัฒนาการทอของตัวเองต่อ หลังจากวันนั้นไม่นานก็มีเจ้าหน้าที่ทางการมาที่บ้าน บอกว่าพระองค์ทรงสนพระทัยในซิ่นตีนจกและทรงตั้งใจจะสนับสนุนชาวบ้านให้ทอผ้า และที่ไม่คิดว่าจะเกิดขึ้นคือทรงให้ไปเรียนการทอ การทำลายเพิ่มเติมที่พระตําหนักภูพิงคราชนิเวศน์ เชียงใหม่ ทำให้ได้เรียนลายใหม่ๆ ได้รู้จักการใช้สี และได้ทดลองทอผ้าไหม เพราะแต่ก่อนเมืองลองมีแต่ผ้าฝ้าย พอเรียนมาเรื่อยๆ ก็นำความรู้กลับมาสอนคนอื่นๆ ในหมู่บ้าน มีการรวมกลุ่มกัน เรียนรู้ตลาดใหม่ๆ จนเมืองลองเริ่มกลับมาได้ยินเสียงกี่อีกครั้ง เวลาท้อ เวลาเหนื่อย ก็จะนึกถึงคำของสมเด็จฯ ที่บอกให้เราไม่ทิ้งการทอผ้า เพราะนี่คือมรดกของแผ่นดินไทย”



การกลับมาของซิ่นตีนจกทำให้เมืองลองไม่กลายเป็นเมืองรองอีกต่อไป หลายบ้านเปิดประตูให้นักท่องเที่ยวได้เข้ามาชมผ้า และกรรมวิธีการทอกันอย่างละเอียด ลายผ้าโบราณนับร้อยของเมืองลองกลับมาอยู่ในกระแสความสนใจอีกครั้ง ในขณะที่ลายใหม่ๆ ก็ถูกพัฒนาขึ้นไม่ได้ขาด และสำหรับใครอยากเรียนรู้ลายผ้าโบราณของเมืองลอง ชั้นสองของบ้านศิลปินแห่งชาติประนอมทาแปงเปิดเป็นพิพิธภัณฑ์ผ้าขนาดย่อม เก็บผ้าเก่าอายุนับร้อยปีของเมืองลองไว้ให้ได้ชม บอกเลยว่าแต่ละผืนมีความละเอียด ใส่ความประณีตในการทอ ที่สำคัญแต่ละผืนไม่ต่างจากหนังสือประวัติศาสตร์ที่สามารถบอกเล่าถึงวัฒนธรรม วิถีชีวิตของชาวเมืองลอง จังหวัดแพร่ในอดีตกาลได้อย่างดีเยี่ยม

 

 

             

Tags: